دوم سكوت سوم دعا چهارم قيام در صلاة پنجم امساك از كلام « 1 » ، و صاحب مغرب اقتصار كرده است بر سه معنى از اين معانى خمسه كه عبارت از طاعت و دعا و قيام در صلاة ، و حكم كرده بر اين كه أشهر اين معانى دعا است ، و صاحب نهايه « 2 » يعنى ابن أثير و صاحب غريبين كه أحمد بن محمد اديب هروى بوده باشد از جملهء معانى قنوت خشوع را ذكر نموده . بنابراين ممكن است حديث مشهور « أفضل الصلاة ما طال قنوته » « 3 » حمل شود به يكى از سه معنى ، اول دعا يعنى بهترين نمازها نمازى است كه طول در دعاى آن بيشتر بوده باشد ، دوم قيام يعنى بهترين نمازها نمازى است كه قيام در آن بيشتر بوده باشد زيادتى قيام ، خواه در ضمن قرائت بوده باشد يا در ضمن دعا يا در ضمن هر دو سوم خشوع يعنى بهترين نمازها نمازى است كه خشوع در آن بيشتر بوده باشد و معنى ثالث به حسب اعتبار أقوى است ، چنانچه اول و ثانى به حسب لفظ أقرب است آنچه مذكور شد در معنى لفظ قنوت بود در لغت . اما در شرع پس كلام در تفسير آن مختلف است ، صاحب مدارك چنين تفسير فرموده آن ذكر مخصوصى است در موضع معين از نماز ، و شيخ بهائى تبديل فرموده ذكر را به دعا چنين فرموده آن دعائى است در اثناى نماز در محل معين ، خواه با رفع يدين بوده باشد يا نه . تنقيح مقام در ايراد مختار مقتضى اين است كه تنبيه شود بر فرق ميان ذكر و دعا تا مشخص شود تفرقهء ما بين تفسيرين ، پس مىگوئيم : آنچه ظاهر مىشود از كلمات جماعتى از أعاظم فقهاء آن است كه ذكر كلامى است كه دلالت كند

--> « 1 » قاموس ج 1 / 155 . « 2 » نهايه ابن اثير ج 1 / 111 . « 3 » وسائل الشيعه ج 4 / 919 ح 3 .